Verschenen in De Standaard op 10-07-2010

Jan Van Hove

Een droom van vrijheid


Xanadu was de stad waar de Mongoolse heerser Kublai Khan een sprookjesachtig zomerpaleis liet optrekken. Dit paleis, dat beschreven werd door Marco Polo, veroverde een plaats in het collectieve geheugen. De romantische Engelse dichter Coleridge bezong het in een beroemd gedicht, en ook het kasteel van de krantenmagnaat uit Citizen Kane, de filmklassieker van Orson Welles, is naar Xanadu genoemd.

Deze zomer moet je voor Xanadu! naar het Smak in Gent. Het is de titel van een ambitieuze tentoonstelling met topwerken uit de collectie van het museum, die als vergeten schatten uit het depot werden gehaald. Voor jongeren is het een ontdekking, voor ouderen een blij weerzien met Panamarenko, Joseph Beuys, Thierry de Cordier, Dirk Braeckman en vele anderen. De meeste werken werden gekocht in de periode dat Jan Hoet conservator was.

De selectie werd toevertrouwd aan Hans Theys, een filosoof die met verscheidene Belgische kunstenaars heeft samengewerkt, hun werk probeert te doorgronden en erover publiceert. Theys wil met Xanadu! in de eerste plaats de droom van vrijheid die de hedendaagse kunst in de tweede helft van de vorige eeuw belichaamde, voor een nieuwe generatie tot leven brengen.

'In de hedendaagse kunst gaat het volgens mij over een ervaring, niet over stukken', zegt Theys. 'Het is die ervaring die ik met Xanadu! wil oproepen. Als docent aan twee academies merk ik geregeld dat jonge mensen nog nauwelijks een idee hebben van de radicale vrijheid die kunstenaars als Panamarenko, Broodthaers of Beuys veroverden. Je moet hen uitleggen dat kunstenaars ooit op een speelse manier over politiek nadachten en in hun werk opkwamen voor een betere wereld. Voor jongeren is de tentoonstelling een kans om werken uit die tijd met eigen ogen te zien.'

Theys streefde niet naar een volledig overzicht van de Smak-collectie. Zo ontbreken sterkhouders als Luc Tuymans (die momenteel door de Verenigde Staten toert), Jan Fabre of Wim Delvoye. Liever dan alle kunstenaars met één stuk te tonen, focust Xanadu! op goed gestoffeerde ensembles van enkele interessante figuren.

'Hedendaagse kunstenaars kun je in veel gevallen niet leren kennen aan de hand van één werk', zegt Theys. 'Een werk zoals de Grote mosselpot van Broodthaers is een icoon, maar daarmee krijg je geen idee van wat zijn oeuvre inhoudt. Daarvoor heb je meer context nodig, en om te beginnen de grote installaties die in onze musea ontbreken.'

Bruiklenen

Volgens Theys krijg je in de Vlaamse musea voor hedendaagse kunst een fragmentair beeld. De werken uit openbaar bezit zijn immers versnipperd over drie instellingen: het Smak in Gent, het Muhka in Antwerpen en Muzee in Oostende. Theys pleit ervoor dat deze musea elkaar voor een proefperiode van tien jaar langdurige bruiklenen zouden toestaan, zodat men alle werken van vooraanstaande kunstenaars op één plek kan samenbrengen. Je zou bijvoorbeeld alle Panamerenko's uit de drie musea kunnen bijeenbrengen in Gent en alles van Tuymans in Antwerpen.

Op die manier zouden bezoekers een beter inzicht krijgen in wat die kunstenaars bezighoudt en wat hun oeuvre origineel maakt. Ook voor buitenlandse bezoekers zou het veel handiger zijn. Voor alle duidelijkheid: Theys pleit niet voor één museum. Het is juist belangrijk dat meerdere conservatoren een persoonlijke visie kunnen ontwikkelen en dat het publiek in de drie steden hedendaagse kunst kan leren kennen. Maar door een systeem van bruiklenen zou men het geheel beter kunnen valoriseren. Het voorstel werd door de conservatoren al besproken, maar dat overleg leverde vooralsnog weinig op.

Met Xanadu! geeft Theys alvast het goede voorbeeld. Waar nodig vulde hij de werken uit de Smak-collectie aan met bruiklenen uit andere musea. Zo bezit het Oostendse museum prachtige werken van Panamarenko uit de jaren 1980, die nu samen met de vroege Panamarenko's van het Smak en de Afwasbak van Middelheim een stevig ensemble vormen. De zaal van de nog steeds ondergewaardeerde schilder Walter Swennen heeft dan weer deugd van drie bruiklenen uit het Muhka.

De tentoonstelling is niet louter historisch, ze heeft ook oog voor wat er vandaag in de kunst gebeurt. Zo hangen er van Dirk Braeckman niet alleen oudere fotowerken uit de museumcollectie, maar ook zijn eerste (en erg mooie) digitale foto, waarop een landschap te zien is. Peter Buggenhout toont een van zijn weerbarstige stofsculpturen. En de jongste kunstenaar is Tamara Van San (jaargang 1982), die enkele kleurrijke en gevoelige sculpturen meebracht.

'Een bekende conservator, Johannes Cladders, heeft ooit gezegd dat musea de plaatsen zijn waar een werk een kunstwerk wordt', aldus Theys. 'Panamarenko werd bekend toen Beuys zijn Flugzeug opstelde in de academie van Düsseldorf. Ook de presentatie van de schilderijen van Luc Tuymans op de Documenta van Jan Hoet is van kapitaal belang geweest. Ondertussen is er een nieuwe generatie sterke kunstenaars die de erkenning van de musea nodig hebben. Hun werk is nu nog betaalbaar. Onze musea kunnen geen echte Duchamp of Warhol kopen, maar ze zouden wel interessante aanwinsten kunnen doen bij Belgische kunstenaars die morgen misschien te duur zullen zijn.'