Christophe Van Gerrewey

Acceptatie als nieuwe vrijheid
(reconversie steenkoolmijn Winterslag)

Het wedstrijdontwerp voor de reconversie van de steenkoolmijn in Winterslag dat architect Koen Deprez en historicus Francis Zelck in mei 1991 presenteerden, werd destijds afgedaan als een grap. Dat had misschien veel te maken met de gigantische maquette, die gebouwd werd op schaal 1/100 en nu, na meer dan vijftien jaar, is gerestaureerd. Hetgeen het ontwerp het meest onaanvaardbaar maakte, is echter net, paradoxaal genoeg, het aanvaardende karakter ervan. Aanvaarding is namelijk een eigenschap die weinig architectuurontwerpen gegeven is, omdat de vooruitziendheid die ermee gepaard kan gaan, niet ogenblikkelijk leesbaar is.
Wat in dit wedstrijdvoorstel als werkelijk wordt aangenomen, zijn de meest vanzelfsprekende gegevenheden van een mijnsite in het algemeen, en van die van Genk in het bijzonder: het belang van efficiënt transport; de combinatie van wonen en werken; de nietsontziende ingrepen op een landschap waarvan de origines onachterhaalbaar geworden zijn. De uitbreiding van deze site, die in zijn geheel als een ‘technisch artefact’ kan worden gezien, volgt als het ware de ‘wil’ van dit landschap. Waar die wil vandaan is gekomen, is van weinig belang: ze is er, vol goede bedoelingen, en de bruikbaarheid en inzetbaarheid ervan volgt uit de hevige vanzelfsprekendheid die de geschiedenis met zich meebrengt. Het komt er op aan te handelen alsof de infrastructurele logica van de mijnbouw zich opmaakt voor de eenentwintigste eeuw.
Daarom voorziet het ontwerp bijvoorbeeld in een vliegveld. Daarom neemt de nieuwbouw de in een oogopslag leesbare industriële vormentaal over. Daarom worden de koeltorens opgevuld met nieuwe maar even noodzakelijke functies: sport, ontspanning, restaurant, parking. Daarom worden de beide schachtbokken gerecycleerd tot ophaalbruggen. Daarom wordt het ‘mijndorp’ uitgebreid met winkels. Daarom is er plaats voorzien voor nieuw grondonderzoek. ‘Op deze manier,’ zoals in de toenmalige projectomschrijving stond, ‘zal de site de handige voorzieningen van een dorpskern combineren met de moderniteit van een business center.’ Inderdaad komt er zo een paradoxaal huwelijk tot stand, waarbij de structuur van het verleden per definitie als motor voor de toekomst wordt gezien.
Paul Virilio heeft over die breuken, optredend sinds de industriële revolutie, geschreven in De overbelichte stad. “In feite: als de bouwkunst zich gisteren nog mat aan de geologie, aan de tektoniek van de natuurlijke reliëfs, men denke aan de piramiden, de torens en andere neogotische uitvluchten, meet ze zich voortaan uitsluitend aan de hightech, waarvan de duizelingwekkende krachttoeren ons allen ver van iedere aardse horizon wegvoeren.” Die vernieuwing is in dit project ondertussen een herhaalde bevestiging geworden.

Christophe Van Gerrewey 2007


The competition design for the reconversion of the coal mine in Winterslag, which architect Koen Deprez and historian Francis Zelck presented to the press in May 1991 was, at the time, dismissed as a joke. Perhaps that was largely due to the gigantic scale model, which was built at a scale of 1/100 and now, more than fifteen years later, has been painstakingly restored. That which made the design the most unacceptable is, however, and paradoxically enough, its accepting character. Acceptance is, for that matter, a characteristic which is given to few architectural designs because the foresight that this may entail, isn’t legible straight away.
What is taken to be real in this competition entry, are the most obvious cornerstones of a pit site in general, and that of the one in Genk in particular: the importance of efficient transport; the right mix of work and residential zones; the uncompromising interventions in a landscape of which the origins have become untraceable. The expansion of this site which, in its entirety can be regarded as a ‘technical artefact’, follows the ‘will’, as it were, of this landscape. Where that will originated, is inconsequential: it exists, is full of good intentions, and the utility and versatility thereof ensues from the strong self-evidence which history brings in its wake. It’s a matter of acting as if the infrastructural logic of the mining industry has been getting ready for the twenty-first century.
That is why, for example, an airfield was included in the design. That’s why, with a single glance, the new structure adopts the legible, industrial language of form. That’s why the cooling towers are filled with new but equally essential functions: sport, relaxation, a restaurant, a car park,... That’s why both pit head frames have been recycled into drawbridges. That’s why shops are added to the ‘mining village’. That’s why their proposal calls for a new soil analysis. Like it said in the then project description: ‘In this way, the site will be able to combine the convenient amenities of a rural centre with the modernity of a business centre.’ And, sure enough, such a paradoxical marriage is concluded, in which the structure of the past, by definition, is regarded as the primary driver of future growth.
Paul Virilio wrote about those ‘fault lines’ which have appeared since the Industrial Revolution, in The overexposed city. “In fact: if architecture once measured itself according to geology, according to the tectonics of natural reliefs, with pyramids, towers and other neo-gothic tricks, today it measures itself according to state-of-the art technologies, whose vertiginous prowess exiles all of us from the terrestrial horizon….” That innovation has now, in this project, become a recurrent confirmation.

Christophe Van Gerrewey 2007